Mỗi trẻ em sinh ra đều có những tiềm năng tiềm ẩn, trong đó có năng lực bẩm sinh về ngôn ngữ. Tuy nhiên, khoa học đã chỉ ra rằng: thiên bẩm chỉ là điểm khởi đầu, còn môi trường mới là yếu tố quyết định năng lực ấy có được đánh thức và phát triển hay không.
Trong những năm đầu đời, đặc biệt là từ khi sinh ra đến khoảng 3 tuổi, não bộ của trẻ bước vào giai đoạn nhạy cảm nhất đối với ngôn ngữ. Ở giai đoạn này, các kết nối thần kinh liên quan đến việc nghe – hiểu – nói được hình thành với tốc độ rất nhanh. Khi trẻ được sống trong một môi trường ngôn ngữ giàu có, đa dạng và giàu tương tác, năng lực ngôn ngữ bẩm sinh sẽ được nuôi dưỡng một cách tự nhiên và bền vững.
Ngược lại, nếu môi trường sống thiếu sự trò chuyện, thiếu phản hồi, hoặc bị thay thế quá nhiều bởi màn hình và giao tiếp một chiều, thì dù trẻ vẫn lớn lên theo thời gian, nền tảng ngôn ngữ có thể bị bỏ lỡ. Trong nhiều nghiên cứu khoa học quốc tế, hiện tượng này được gọi là sự thiếu hụt môi trường ngôn ngữ sớm – một yếu tố có thể ảnh hưởng lâu dài đến khả năng giao tiếp, tư duy và học tập của trẻ.
Điều quan trọng ở giai đoạn 0–3 tuổi là: trẻ không cần những phương pháp giáo dục phức tạp, cũng không cần được dạy chữ hay số sớm. Thứ trẻ thực sự cần là được tiếp xúc với ngôn ngữ một cách sống động và năng động trong đời sống hằng ngày.
Ngôn ngữ ở đây không chỉ là số lượng từ trẻ nghe được, mà là:
• Những cuộc trò chuyện qua lại giữa người lớn và trẻ
• Ánh mắt, nét mặt, giọng nói có cảm xúc
• Sự chờ đợi để trẻ được phản hồi, dù chỉ bằng một âm thanh hay cử chỉ
• Việc người lớn lắng nghe và mở rộng lời nói của trẻ
Chính những tương tác nhỏ bé ấy lại là “chất dinh dưỡng” nuôi lớn hệ ngôn ngữ trong não bộ trẻ.
Mặc dù ngôn ngữ là một năng lực thiên bẩm, ngôn ngữ không thể hoàn thiện nếu thiếu môi trường phù hợp. Nhiều nghiên cứu cũng cho thấy rằng, màn hình không thể thay thế vai trò của giao tiếp người – người trong việc hình thành và phát triển ngôn ngữ, đặc biệt trong những năm đầu đời.
Vì vậy, khi nói đến yếu tố môi trường trong phát triển ngôn ngữ giai đoạn 0–3 tuổi, gia đình và trường học giữ vai trò then chốt. Đó là những không gian nơi trẻ được sống, được lắng nghe, được đối thoại và được tôn trọng như một cá thể đang lớn lên từng ngày. Một môi trường ngôn ngữ tốt không phải là môi trường tạo áp lực cho trẻ nói sớm, mà là môi trường nhiều yêu thương, giàu tương tác, ít áp lực, và có người lớn đủ kiên nhẫn để đồng hành cùng nhịp phát triển tự nhiên của trẻ.
Trong vai trò là ngôi trường đầu đời của trẻ, Tsubaki chú trọng xây dựng môi trường để trẻ được sử dụng và sáng tạo ngôn ngữ của chính mình. Trẻ được phát triển ngôn ngữ một cách tự nhiên thông qua giao tiếp hằng ngày, đọc sách Ehon, chơi trò chơi, đọc thơ, đồng dao và các hoạt động mang tính trải nghiệm.
Đặc biệt, trong quá trình tương tác, các cô luôn dừng lại để hỏi – chờ – lắng nghe phản hồi của trẻ, từ đó mở rộng lời nói và tạo cơ hội để trẻ tiếp tục đối thoại, diễn đạt suy nghĩ và cảm xúc của mình.
Tuy nhiên, bên cạnh trường học, gia đình – đặc biệt là bố mẹ – vẫn là môi trường ngôn ngữ quan trọng nhất đối với trẻ trong giai đoạn 0–3 tuổi. Nghiên cứu kinh điển của Betty Hart và Todd R. Risley (thường được nhắc đến với tên gọi “The Early Catastrophe – The 30 Million Word Gap by Age 3”) cho thấy rằng phần lớn ngôn ngữ trẻ tiếp nhận trong những năm đầu đời đến từ người chăm sóc chính trong gia đình. Không chỉ vốn từ, mà độ dài câu, nhịp điệu và phong cách trò chuyện của trẻ cũng chịu ảnh hưởng rõ rệt từ cách người lớn trò chuyện với con hằng ngày.
Điều quan trọng là, những phát hiện khoa học này không nhằm tạo áp lực cho bố mẹ, mà để nhấn mạnh rằng: chỉ cần hiểu đúng và điều chỉnh môi trường sống hằng ngày, mỗi gia đình đều có thể trở thành một nguồn nuôi dưỡng ngôn ngữ tích cực cho con, theo cách rất tự nhiên và phù hợp với hoàn cảnh của mình.
