Một đứa trẻ học được rất nhiều điều trước cả khi cầm bút.
Qua mỗi lần chạy nhảy, leo trèo, cắt giấy, nặn đất hay tự mặc quần áo, não bộ của trẻ đang hình thành những kết nối quan trọng cho việc học sau này. Đó là lý do giáo dục mầm non luôn coi trọng việc học thông qua trải nghiệm và vận động.
Trong những năm đầu đời, quan trọng hơn cả là trẻ đang xây dựng nền tảng nào để có thể học tập hiệu quả trong suốt những năm tháng sau này.
Theo Harvard Center on the Developing Child (Viện nghiên cứu thuộc Đại học Harvard), những trải nghiệm đầu đời góp phần xây dựng “kiến trúc não bộ” (brain architecture). Não bộ của trẻ không chỉ phát triển nhờ yếu tố di truyền mà còn được định hình mạnh mẽ thông qua việc trẻ tương tác với con người, môi trường và thế giới xung quanh. Những trải nghiệm tích cực, đa dạng và phù hợp trong giai đoạn đầu đời sẽ tạo nền tảng cho khả năng học tập, hành vi và sức khỏe về sau.
Vậy khi một em bé đang chạy, đang chơi với nước hay đang loay hoay cài chiếc cúc áo, con thực sự đang học điều gì?
1. Mỗi bước chạy đều đang chuẩn bị cho việc ngồi học sau này
Các hoạt động như chạy, nhảy, bò, leo trèo, giữ thăng bằng hay vượt chướng ngại vật giúp trẻ phát triển khả năng phối hợp cơ thể, định hướng trong không gian và kiểm soát chuyển động. Đó là những kỹ năng tưởng như rất đơn giản nhưng lại là nền tảng để trẻ có thể ngồi học trong thời gian dài, giữ tư thế ổn định, tập trung vào nhiệm vụ và phối hợp mắt – tay khi đọc, viết.
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), trong Guidelines on Physical Activity, Sedentary Behaviour and Sleep for Children under 5 Years of Age (2019), cho biết hoạt động thể chất hằng ngày ở trẻ nhỏ mang lại lợi ích cho sự phát triển vận động, nhận thức và sức khỏe tâm lý. Vì vậy, vận động không phải là khoảng thời gian “nghỉ học”, mà chính là một phần của quá trình học.
2. Đôi tay khéo léo được rèn luyện từ rất lâu trước khi cầm bút
Một chiếc bút chì có vẻ rất nhỏ, nhưng để cầm bút đúng cách, trẻ cần học nhiều hơn là biết cách viết.
Trẻ cần có đôi vai đủ khỏe để giữ tư thế, cánh tay linh hoạt, cổ tay ổn định, các ngón tay đủ sức mạnh và khả năng phối hợp nhịp nhàng.
Đó là lý do trong lớp học mầm non, trẻ thường được tham gia rất nhiều hoạt động như: Nặn đất, xâu hạt, cắt giấy. xé dán, gắp đồ vật, gấp khăn, rót nước, mở và đóng hộp.
Những hoạt động ấy đều giúp phát triển vận động tinh (fine motor skills) – nền tảng quan trọng cho kỹ năng cầm bút và viết sau này.
Nghiên cứu cũng cho thấy khi trẻ tự tay viết chữ, nhiều vùng não liên quan đến việc học được kích hoạt mạnh hơn so với khi trẻ chỉ quan sát chữ. Điều đó cho thấy việc học gắn với hành động của cơ thể có vai trò quan trọng trong sự phát triển của não bộ.
3. Các giác quan chính là “cánh cửa” đầu tiên để trẻ khám phá thế giới
Đối với người lớn, một chậu nước có thể chỉ là nước. Nhưng với một em bé, đó là nơi để khám phá:
– Con cảm nhận nước mát hay ấm.
– Con quan sát nước chảy nhanh hay chậm.
– Con thử xem vật nào nổi, vật nào chìm.
– Con so sánh dung tích của những chiếc cốc khác nhau.
Mỗi trải nghiệm như vậy đều cung cấp cho não bộ những thông tin quý giá để trẻ hình thành khả năng quan sát, phân loại, so sánh, dự đoán và giải quyết vấn đề.
Đó cũng là lý do trẻ nhỏ thường được khuyến khích chơi với cát, nước, đất nặn, lá cây, sỏi, hạt, màu sắc hay nhiều loại chất liệu khác nhau. Trẻ không chỉ đang chơi bằng đôi tay mà đang học bằng tất cả các giác quan.
4. Những việc tưởng nhỏ lại đang xây dựng những năng lực rất lớn
Có một điều thú vị là rất nhiều hoạt động hằng ngày của trẻ không chỉ dạy kỹ năng sống.
– Khi tự mặc áo, trẻ đang học trình tự.
– Khi rót nước, trẻ học cách kiểm soát lực của đôi tay.
– Khi dọn bàn ăn, trẻ học sự tập trung và trách nhiệm.
– Khi xếp dép đúng vị trí, trẻ học cách ghi nhớ và sắp xếp.
– Khi chờ đến lượt mình, trẻ học khả năng tự kiểm soát.
Trong khoa học giáo dục, những năng lực như ghi nhớ ngắn hạn, kiểm soát hành vi, duy trì sự chú ý hay linh hoạt trong suy nghĩ được gọi chung là chức năng điều hành (executive functions). Đây là nhóm năng lực có vai trò quan trọng đối với kết quả học tập, khả năng giải quyết vấn đề và sự phát triển lâu dài của trẻ. Điều đáng chú ý là những năng lực này không được hình thành chủ yếu từ các bài tập trên giấy, mà phát triển thông qua các hoạt động vui chơi, vận động, tương tác và trải nghiệm hằng ngày.
Ở Tsubaki, mỗi hoạt động hằng ngày, từ hoạt động thể chất, hoạt động rèn vận động tinh, rèn sự tự lập ều là những “viên gạch” nhỏ góp phần xây dựng nền tảng cho hành trình học tập lâu dài của con.
