Hai năm đầu đời là giai đoạn tiềm năng cho sự phát triển những năng lực nền tảng quan trọng ở trẻ, bởi não bộ và cơ thể trẻ đang ở thời điểm phát triển mạnh mẽ nhất. Dưới đây là những năng lực quan trọng cần chú trọng trong hai năm đầu đời của trẻ và cách cha mẹ có thể giúp trẻ bồi đắp, phát huy tối đa.
1. Những năng lực quan trọng trong 2 năm đầu đời của trẻ
Năng lực cảm xúc và xã hội
Những đứa trẻ lớn lên trong thời đại công nghệ, đặc biệt sau đại dịch Covid đang gặp phải rất nhiều rào cản để phát triển năng lực này.
Con người là một động vật xã hội. Nghĩa là chúng ta không thể lớn lên một mình, mà cần cả một tập thể, một cộng đồng để tồn tại. Chính vì thế, năng lực đầu tiên mà đứa trẻ cần có trong quá trình phát triển đó là “năng lực xã hội” được thể hiện qua giao tiếp, việc thể hiện cảm xúc và học tập xã hội.
Ngày nay, tỉ lệ những em bé chậm nói, giao tiếp kém, kỹ năng tương tác xã hội, năng lực học tập xã hội kém so với mốc phát triển mà theo độ tuổi của các em cần có. Đa phần những năng lực giao tiếp và học tập xã hội này được hình thành trong môi trường giáo dục gia đình, nơi người chăm sóc và những người xung quanh trẻ đóng vai trò quan trọng nhất.
Năng lực giao tiếp phi ngôn ngữ và ngôn ngữ cơ thể
Giai đoạn 0 – 2 tuổi, trẻ học cách biểu đạt cảm xúc, nhu cầu thông qua tiếng khóc, tiếng cười, ánh mắt và dần dần là từ ngữ.
Bé Chip mới tầm 8 – 9 tháng tuổi, lớn lên ở một làng quê Việt Nam nơi ông bà bố mẹ, họ hàng, hàng xóm mỗi khi gặp bé sẽ cười, sẽ làm những biểu cảm để bắt chuyện với bé, sẽ dạy bé tập nói…. nghĩa là bằng mọi hình thức để giao tiếp với bé. Nhờ thế nên bé cũng bắt chước lại, cũng nhăn mặt, cũng toe miệng cười, cũng thể hiện cảm xúc hài lòng, vui mừng, cáu giận… và cực kỳ chủ động trong việc giao tiếp với mọi người xung quanh. Đây chính là năng lực giao tiếp phi ngôn ngữ, giao tiếp bằng ngôn ngữ cơ thể.
Các em bé đều biết sử dụng ngôn ngữ cơ thể, biểu cảm để diễn đạt mong muốn của mình. Thậm chí với những người mà bé quen bé chủ động bắt chuyện theo cách “phi ngôn ngữ”. Đây sẽ là nền tảng giúp trẻ xây dựng kỹ năng xã hội, học tập và phát triển trí tuệ.
2. Những gợi ý giúp cha mẹ bồi đắp những năng lực quan trọng trong 2 năm đầu đời của trẻ
Theo cuốn sách “Thiên tài và sự giáo dục từ sớm” của tác giả Kimura Kyuichi – người được biết đến như là một nhà tâm lý và giáo dục học nồi tiếng với suy nghĩ về phương pháp giáo dục âm nhạc từ sớm, nêu quan điểm rằng: “Mỗi đứa trẻ sinh ra đã có 100 phần năng lực, nhưng nếu cứ để một cách tự nhiên thì có thể chỉ phát triển được 20,30 phần. Nếu được giáo dục tốt có thể khi trưởng thành sẽ phát triển đến 60, 70 phần hay lý tưởng nhất là phát huy được 100 phần năng lực của mình. Nhưng năng lực của trẻ tồn tại theo quy tắc giảm dần. Có nghĩa là, thời điểm bắt đầu giáo dục trẻ càng muộn bao nhiêu thì khả năng phát huy năng lực sẵn có cũng giảm đi bấy nhiêu”.
Điều này cho thấy các yếu tố môi trường và phương pháp giáo dục, hỗ trợ trẻ là vô cùng quan trọng để giúp trẻ phát huy tối đa năng lực vốn có. Dưới đây là một số cách hữu ích giúp cha mẹ bồi đắp năng lực xã hội và năng lực giao tiếp (phi ngôn ngữ và bằng ngôn ngữ) của trẻ.
Tăng cường hội thoại giao bóng-trả bóng
Cha mẹ hay người chăm sóc chủ động dành thời gian để trò chuyện và chơi cùng trẻ, sử dụng biểu cảm phong phú thì trẻ sẽ bắt chước theo và lặp lại. Và rồi tiếp theo là hành động trẻ giao bóng – tức là trẻ chủ động giao tiếp, tìm kiếm ánh mắt của người đối diện, thì người đối diện phải trả bóng lại -tức là hồi đáp lại cho trẻ. Như vậy mới hình thành kỹ năng giao tiếp cho trẻ. Lúc này mắt đối mắt, nụ cười, biểu cảm đối nhau, cha mẹ hãy nhìn vào mắt trẻ để trò chuyện. Trẻ càng có nhiều cuộc hội thoại giao bóng-trả bóng với cha mẹ, năng lực giao tiếp càng phát triển, và nếu được giao tiếp với nhiều người thì năng lực này sẽ thêm phong phú.
Vì thế, nếu không được cha mẹ nói chuyện, không được giao tiếp phi ngôn ngữ, giao tiếp bằng cơ thể, thiếu cơ hội được trò chuyện với nhiều người họ hàng, hàng xóm; sẽ khiến năng lực giao tiếp tuyệt vời này của trẻ bị bỏ qua.
Nhiều cha mẹ thấy vui vì con tự tha thẩn chơi một mình, không quấy khóc đòi mẹ. Thế nhưng khi trẻ lớn hơn một chút, lúc này mới thấy rằng khả năng giao tiếp bằng biểu cảm phi ngôn ngữ và khả năng học tập xã hội của con rất kém. Ví dụ như trẻ không chủ động bắt chuyện với người đối diện, không biết bắt chước các hành động, không biết cách phản hồi lại khi người đối diện bắt chuyện với mình, những biểu cảm về thể hiện cảm xúc khá nghèo nàn.
Tập nói từ 10 tháng trở đi: Một năng lực của loài người
Con người hơn loài động vật đó là chúng ta không chỉ có giao tiếp phi ngôn ngữ, mà chúng ta biết sử dụng ngôn ngữ để truyền tải điều mình muốn cho người khác hiểu.
Từ 9 tháng tuổi, hầu hết trẻ đã nghe hiểu, lí giải được những từ mà người lớn nói. Đây là thời điểm hình thành giai đoạn tiền ngôn ngữ ở trẻ – trẻ biết phát âm ư, pa pà… để chuẩn bị cho việc sang 1 tuổi nói được từ đơn.
Quá trình nạp ngôn ngữ của trẻ cũng phát triển rất mạnh mẽ ở giai đoạn 8 – 9 tháng trở đi. Vì thế, việc được nói chuyện nhiều sẽ giúp trẻ xây dựng vốn từ và phát triển khả năng nghe hiểu.
Giai đoạn này, cha mẹ có thể làm những việc sau để dạy trẻ ngôn ngữ:
– Bố mẹ nói cái gì hãy chỉ tay vào đồ vật đó, làm hành động gì thì nói ra hành động đó cho trẻ hiểu. Ra sân chơi chỉ vào cái lá nói “lá”, bữa ăn chỉ vào cốc nói “cái cốc”, “cái thìa”, “cơm”, “rau”, “nước”, “sữa” …
– Trẻ hướng ánh mắt chú ý về cái gì hãy nói to đồ vật, hành động đó cho trẻ nghe. Ví dụ, con đang nhìn con mèo, cha mẹ có thể nói “Đấy là con mèo” …
– Nói chậm rãi, phát âm rõ ràng.
– Đọc sách ehon cho trẻ nghe thật nhiều lần trong ngày. Mỗi khi mở ehon đọc vừa đọc đến từ nào mà trong tranh có hình ảnh từ đó hãy chỉ tay vào cho trẻ nhìn. Sử dụng ehon như cuốn từ điển từ vựng để dạy trẻ.
– Đọc thơ cho trẻ nghe thật chậm rãi. Khi bắt đầu bập bẹ tập nói, trẻ thường sẽ nói theo được các từ cuối của câu thơ ngắn.
Đừng chiều trẻ, đừng làm hết mọi thứ khi trẻ chưa mở lời
Nếu trẻ muốn gì hãy nói thay lời của trẻ, đừng để trẻ chỉ tay hoặc gật với lắc mà ông bà, bố mẹ đã làm hết cho trẻ. Trẻ sẽ mất đi nhu cầu được nói vì không cần nói người lớn đã đáp ứng rồi.
Trẻ muốn uống nước hãy dạy trẻ nói từ “nước”, nếu trẻ mới nói được từ đơn, khi đã qua 18 tháng và trẻ biết nói từ đơn hãy dạy trẻ nói câu “Con muốn uống nước”.
Hiện nay rất nhiều trẻ chậm nói, không chủ động nói, trong đó có nguyên nhân ông bà, bố mẹ chiều quá, làm hết cho mọi thứ trước khi trẻ mở lời nói; hoặc trẻ chỉ cần chỉ tay, gật hoặc lắc là người lớn đã hiểu ý và làm hết cho trẻ. Thế nên người lớn hãy kiên trì dạy trẻ tập nói, tập diễn đạt nhu cầu của mình từ nhỏ thì lớn lên trẻ sẽ tự tin nói ra mong muốn và cảm nghĩ của mình.
Việc chăm sóc sức khoẻ để con ăn ngon, ngủ tốt là điều rất quan trọng. Nhưng bên cạnh đó việc dành thời gian để trò chuyện, giao tiếp, chơi cùng con cũng cực kỳ cần thiết. Hy vọng những chia sẻ trên đây sẽ giúp ích cho các bố mẹ có con nhỏ.
TS. Nguyễn Thị Thu – Giám đốc Đào tạo, người đồng sáng lập Hệ thống Giáo dục Tsubaki.
